Chỉ trong chưa đầy vài năm, AI từ một khái niệm công nghệ đã trở thành "bạn học" quen thuộc của nhiều học sinh, sinh viên. Từ việc nhờ gợi ý viết văn, giải bài toán, tóm tắt tài liệu đến luyện phỏng vấn xin việc, AI xuất hiện trong hầu hết các bước của quá trình học tập. Nhưng cùng với sự tiện lợi ấy, một câu hỏi ngày càng được đặt ra nhiều hơn trong trường học và gia đình là AI đang giúp người học tiến bộ hơn, hay đang âm thầm làm suy giảm khả năng tự học?

Không thể phủ nhận AI là một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ. Với những học sinh gặp khó khăn trong việc hiểu bài, AI có thể đóng vai trò như một "gia sư 24/7", giải thích lại kiến thức theo nhiều cách khác nhau. Với sinh viên đại học, AI giúp tiết kiệm thời gian tra cứu tài liệu, hệ thống hóa thông tin, thậm chí gợi ý cấu trúc cho bài luận. Trong bối cảnh khối lượng kiến thức ngày càng lớn, khả năng cá nhân hóa nội dung học tập mà AI mang lại là một lợi thế rõ ràng.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở bản thân công cụ, mà ở cách người học sử dụng nó. Khi AI được dùng để hỗ trợ tư duy, gợi ý hướng làm, đặt câu hỏi phản biện, mở rộng góc nhìn, nó trở thành chất xúc tác cho quá trình tự học. Nhưng khi AI bị biến thành "người làm thay", mọi chuyện bắt đầu rẽ sang hướng khác. Việc sao chép nguyên văn câu trả lời, nộp bài mà không hiểu bản chất, hay phụ thuộc hoàn toàn vào gợi ý có sẵn khiến quá trình tư duy bị rút ngắn đáng kể. Lâu dần, thói quen tự mày mò, thử sai và tự giải quyết vấn đề, những yếu tố cốt lõi của tự học có nguy cơ bị bào mòn.

Tự học không chỉ là tìm ra đáp án đúng, mà là hành trình đi đến đáp án đó. Trong quá trình ấy, người học rèn được khả năng phân tích, kiên nhẫn và tư duy phản biện. Nếu AI cung cấp kết quả quá nhanh, người học có thể bỏ qua những bước trung gian quan trọng. Giống như việc luôn dùng máy tính để tính nhẩm những phép tính đơn giản, sự phụ thuộc kéo dài có thể khiến kỹ năng nền tảng suy yếu.

Ở góc độ tâm lý, AI còn tạo ra một dạng "ảo giác hiểu biết". Khi đọc một lời giải trôi chảy và hợp lý, người học dễ có cảm giác mình đã nắm được vấn đề, trong khi thực tế chỉ mới tiếp nhận bề mặt thông tin. Nếu không tự đặt câu hỏi ngược lại, không thử diễn đạt lại bằng ngôn ngữ của mình, kiến thức ấy rất khó trở thành hiểu biết thực sự.

Tuy vậy, sẽ là thiếu công bằng nếu quy kết AI là nguyên nhân làm giảm khả năng tự học. Trước khi có AI, tình trạng học vẹt, sao chép tài liệu hay phụ thuộc vào "bài mẫu" đã tồn tại. AI chỉ khiến quá trình đó diễn ra nhanh và tinh vi hơn. Do đó, trọng tâm không nên là cấm đoán, mà là hướng dẫn cách sử dụng có trách nhiệm.

Nhà trường có thể thiết kế lại cách đánh giá để giảm động cơ sao chép, chẳng hạn tăng cường bài tập yêu cầu phân tích cá nhân, thảo luận nhóm hoặc trình bày trực tiếp. Phụ huynh cần khuyến khích con sử dụng AI như một công cụ tham khảo thay vì nguồn đáp án duy nhất. Về phía người học, kỹ năng quan trọng nhất không phải là tránh AI, mà là biết đặt câu hỏi cho AI và cho chính mình: "Tôi có thực sự hiểu điều này không?"

Trong kỷ nguyên số, năng lực tự học không còn là khả năng tự tìm tài liệu, mà là khả năng chọn lọc, kiểm chứng và chuyển hóa thông tin thành kiến thức của riêng mình. AI có thể rút ngắn quãng đường, nhưng không thể thay thế quá trình rèn luyện trí tuệ. Nếu sử dụng đúng cách, AI sẽ là bàn đạp giúp người học tiến xa hơn. Nếu lạm dụng, nó có thể trở thành chiếc nạng khiến người học ngại bước đi bằng chính đôi chân của mình.

Tóm lại, AI không tự làm giảm khả năng tự học; chính cách con người lựa chọn sử dụng nó mới quyết định điều đó. Trong môi trường giáo dục hiện đại, thách thức không phải là loại bỏ công nghệ, mà là nuôi dưỡng tinh thần học tập chủ động và trung thực. Khi người học giữ được sự tò mò và trách nhiệm với kiến thức của mình, AI sẽ là công cụ hỗ trợ đắc lực. Còn nếu thiếu đi điều ấy, mọi công nghệ dù tiên tiến đến đâu cũng khó mang lại giá trị bền vững.

Theo Nhật Linh