Nghe đến 2 từ “sa thải”, chắc hẳn nhiều người sẽ nghĩ ngay tới những đợt cắt giảm nhân sự quy mô lớn như của Amazon, Meta,... với số lượng lên tới hàng chục nghìn người. Đó cũng là những gì chúng ta thường nghe, thường thấy trong khoảng 2-3 năm trở lại đây, kể từ khi làn sóng sa thải xuất hiện.

Tuy nhiên, tại Trung Quốc, câu chuyện sa thải lại đang diễn ra theo chiều hướng khác.

Liu (26 tuổi) - Nhân viên hợp đồng đang làm việc cho một công ty Internet lớn tại Hàng Châu (Trung Quốc), nhận ra môi trường làm việc bắt đầu thay đổi từ tháng 3 năm nay, khi doanh nghiệp âm thầm cắt giảm nhân sự hợp đồng.

Liu không biết chính xác quy mô của đợt cắt giảm, nhưng cô nhận thấy công ty không tuyển thêm người mới, ngay cả khi có nhiều nhân sự đã chủ động xin nghỉ. AI nhanh chóng lấp đầy chỗ trống của những người đã rời đi.

“Tôi cũng như nhiều đồng nghiệp khác phải cùng nhau đảm nhiệm thêm các đầu việc của những người đã nghỉ. Công ty không tuyển nhân sự thay thế, có lẽ vì họ nghĩ rằng giờ AI có thể làm được nhiều việc” - Liu nói.

Xu hướng sa thải thầm lặng

Câu chuyện của Liu phản ánh một xu hướng đang xuất hiện tại nhiều doanh nghiệp Trung Quốc: Thay vì những đợt sa thải hàng nghìn người được công bố công khai như tại một số tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới, nhiều công ty đang lựa chọn cách tiếp cận kín đáo hơn khi AI dần thay thế một phần công việc của con người.

Xu hướng này được gọi là “quiet layoff” (sa thải thầm lặng). Thay vì tuyên bố cắt giảm nhân sự quy mô lớn, doanh nghiệp giảm tốc độ tuyển dụng, đóng băng các vị trí trống, hạn chế tuyển nhân viên mới hoặc để nhân sự tự rời đi. Đây được xem là cách để doanh nghiệp tối ưu chi phí nhưng tránh gây ra những cú sốc lớn đối với người lao động và xã hội.

Cách làm này khác biệt với làn sóng cắt giảm nhân sự liên quan đến AI tại nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu, trong đó có Meta, khi những thông báo sa thải lớn đã làm dấy lên nhiều tranh luận về tác động của AI đối với việc làm.

Tại Trung Quốc, doanh nghiệp cũng phải cân nhắc yếu tố ổn định xã hội. Theo luật lao động nước này, các công ty muốn cắt giảm hơn 10% lực lượng lao động phải xin sự phê duyệt của chính phủ. Ngoài ra, một số tòa án Trung Quốc từng đưa ra phán quyết chống lại doanh nghiệp sa thải nhân viên chỉ để thay thế bằng AI.

Một kỹ sư thuộc bộ phận điện toán đám mây của Alibaba cũng cho biết việc giảm nhân sự do AI đã bắt đầu xuất hiện ở một số bộ phận trong tập đoàn. Tuy nhiên, thay vì một đợt sa thải lớn, quá trình này diễn ra thông qua việc không tuyển bổ sung khi nhân viên nghỉ việc.

Doanh nghiệp lớn ngày càng thận trọng trong thông báo sa thải

He Shujing - Chuyên gia phân tích cấp cao tại công ty tư vấn Plenum, nhận định các tập đoàn công nghệ lớn của Trung Quốc vẫn đang trong giai đoạn “tất tay” với AI. Theo bà, AI chắc chắn sẽ giúp doanh nghiệp tăng năng suất và giảm nhu cầu tuyển dụng, nhưng các công ty lớn có xu hướng thận trọng hơn trong việc cắt giảm trực tiếp lực lượng lao động.

Không chỉ thay thế công việc, AI còn đang trở thành một tiêu chí đánh giá hiệu suất tại một số doanh nghiệp Trung Quốc. Một kỹ sư dữ liệu lớn tại một tập đoàn công nghệ cho biết quản lý của anh bắt đầu xếp hạng nhân viên dựa trên lượng token AI được sử dụng từ tháng 3. Chỉ số này có thể được đưa vào đánh giá hiệu suất và ảnh hưởng đến cơ hội thăng tiến.

“Điều này khá giống một sự ép buộc. Không nên sử dụng AI chỉ để chứng minh rằng mình đang dùng AI” - Kỹ sư này nói. Anh thừa nhận vẫn có cảm giác lo lắng rằng bản thân có thể ngày càng tiến gần hơn đến nguy cơ bị thay thế.

Ngành giải trí là một trong những lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất. Khi các studio sản xuất phim ngắn chi phí thấp chuyển sang sử dụng diễn viên và bối cảnh tạo bằng AI, nhu cầu nhân sự giảm đáng kể.

Ayase (22 tuổi) - Một nhà sản xuất phim ngắn từng bị mất việc vào tháng 2 năm nay cho biết: “Bộ phận sản xuất của chúng tôi từng có 30-40 người. Sau khi chuyển sang sử dụng AI, mỗi nhóm chỉ còn khoảng 10 người, trong đó chỉ còn 2 người phụ trách quay phim” .

Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc đang thúc đẩy mạnh mẽ chiến lược “AI Plus”, đặt mục tiêu đến năm 2027 có 70% lĩnh vực trọng điểm ứng dụng AI và tăng lên 90% vào năm 2030.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo quá trình chuyển đổi có thể tạo ra khoảng cách lớn giữa tốc độ AI thay thế việc làm và tốc độ tạo ra công việc mới. Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi Trung Quốc vốn đang đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp cao ở nhóm lao động trẻ.

Dù số lượng tin tuyển dụng liên quan đến AI tăng 74% trong năm 2025, thị trường lao động tổng thể vẫn gặp nhiều khó khăn khi 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học phải đối mặt với mức lương khởi điểm giảm và ít cơ hội việc làm hơn.

Selena Guo - Chuyên gia chính sách xã hội tại tổ chức tư vấn China Policy, nhận định: AI đang đóng vai trò đặc biệt trong quá trình chuyển đổi kinh tế, đây vừa là nguyên nhân gây ra sự xáo trộn trên thị trường lao động, vừa được xem là giải pháp giúp thúc đẩy năng suất và đổi mới.

Trong khi đó, trên mạng xã hội Trung Quốc, nỗi lo về AI ngày càng lan rộng. Hashtag “AI anxiety” (lo âu vì AI) đã thu hút hơn 7,8 triệu lượt xem trên Xiaohongshu. Một số công cụ AI thậm chí còn được quảng bá với khả năng thay thế cả một bộ phận trong doanh nghiệp.

Trong bối cảnh AI tiếp tục thay đổi cách doanh nghiệp vận hành, nỗi lo lớn nhất của nhiều lao động không chỉ là bị sa thải ngay lập tức, mà là dần trở nên không còn cần thiết trong một thị trường việc làm mới.

(Nguồn: Reuters)

Theo Ngọc Linh