Trước Apple và Steve Jobs, Sony đã là hình mẫu của việc tái định nghĩa thị trường

Đăng lúc 22:33 10.01.2026

Sony từng là một cái tên mà ngay cả Steve Jobs cũng từng cân nhắc hợp tác làm việc cùng. Những câu chuyện của Sony, nhất là trước khi Apple bùng nổ, không hoàn toàn là những câu chuyện về công nghệ. Nó là hành trình cho thấy cách Akio Morita, đồng sáng lập của Sony, và đội ngũ của ông đã tạo ra một phong cách đổi mới hoàn toàn khác: không dựa vào khảo sát thị trường, không theo “dữ liệu” hay các nhóm người dùng, mà dựa vào trực giác, tầm nhìn, và đặc biệt là mối liên kết giữa con người với con người. Và chính phong cách đó, nhiều năm sau, đã trở thành DNA của Apple và cả Thung lũng Silicon. Vì thế, đây vừa là một lát cắt lịch sử, vừa là một bài học về tư duy lãnh đạo và quản trị sáng tạo.

Sony trước khi Apple bùng nổ

Ngày nay, khi nhắc đến đổi mới đột phá, người ta thường nghĩ ngay đến Apple, đến Steve Jobs, iPod, iPhone hay Apple Store. Nhưng trước khi Apple bước lên sân khấu lớn, đã có một công ty khác từng làm điều tương tự: Sony.

Ngay từ những năm 1950, Sony đã chọn một con đường rất khác. Thời điểm đó, Sony vừa chế tạo xong chiếc radio transistor đầu tiên của Nhật Bản: mẫu thử TR-52. Đó là một kỳ quan thu nhỏ, nhưng lô sản phẩm đầu tiên lại mắc lỗi nghiêm trọng: lưới nhựa phía trước bị biến dạng khi gặp nhiệt độ mùa hè.

Khi đó Bulova, một thương hiệu đồng hồ lớn ở Mỹ, đề nghị mua 100.000 chiếc radio transistor này để mang công nghệ này tới Mỹ, nhưng yêu cầu chỉ gắn thương hiệu Bulova lên sản phẩm, Akio Morita đã nói “không.” Một công ty nhỏ bé, vừa ra khỏi chiến tranh, hợp đồng đó đủ sức nuôi sống cả doanh nghiệp thậm chí mở toang cánh cửa thâm nhập vào thị trường Mỹ. Nhưng Morita thì không nghĩ vậy, ông tin rằng nếu Sony không tạo được cái tên riêng trong tâm trí người tiêu dùng, thì mọi nỗ lực đều vô nghĩa.

Nếu chúng tôi nhận đơn hàng này, họ sẽ quảng bá tên Bulova. Năm năm nữa sẽ chẳng ai nhớ Sony là ai. Nhưng nếu tôi từ chối và dành 50 năm sau để bán sản phẩm mang thương hiệu Sony tại Mỹ, tôi sẽ xây dựng được một thương hiệu sống bền hàng thập kỷ - Aiko Morita

Quyết định này không chỉ là chuyện kinh doanh. Nó cho thấy Sony ngay từ đầu đã định hình mình như một công ty của tầm nhìn: sẵn sàng bỏ qua lợi nhuận ngắn hạn để theo đuổi một giá trị dài hơi hơn. Và từ khoảnh khắc đó, “một kiểu công ty mới” được sinh ra: không chỉ làm ra sản phẩm, mà tạo ra khao khát.

Walkman, một trong những sản phẩm đỉnh cao của Sony

Ngày nay, mỗi lãnh đạo đều phải đối diện “khoảnh khắc Bulova” của riêng mình. Trí tuệ nhân tạo đang viết lại luật chơi trong luật pháp, y tế, điện ảnh. Thế nhưng cha đẻ của “đổi mới đột phá” hiện đại không phải Sam Altman hay Satya Nadella. Thật ra, trước khi Steve Jobs tái định nghĩa mọi thứ, Sony đã ở đó: trước iPod là Walkman, trước Apple Store là các “ngôi đền công nghệ” của Sony tại Tokyo và New York.

Với cách làm đó, Sony liên tục bước vào những thị trường mà các “ông lớn” cho là nhỏ bé và chẳng đáng quan tâm. Sony đã làm điều Apple sau này tiếp tục: không hỏi “thị trường cần gì,” mà hỏi “điều gì mới trở nên có thể?” Và đúng theo lý thuyết “disruptive innovation” sau này của Clayton Christensen, họ dám chấp nhận “tệ hơn” theo tiêu chí cũ, để tốt hơn theo thước đo hoàn toàn mới.

Một số lần Sony liên tục tái định nghĩa thị trường

Hành trình của Sony đầy ắp những câu chuyện mà mỗi câu lại mang theo một bài học.

RCA là đế chế TV những năm 1950. Khi transistor xuất hiện, RCA có một lựa chọn. Họ đang kiếm bộn tiền từ TV dùng bóng đèn chân không. Transistor thì chỉ tạo ra âm thanh “tanh tách rẻ tiền.” Với một thương hiệu cao cấp như RCA, sao phải đầu tư vào công nghệ kém hơn để làm những món đồ như đồ chơi? Khi đó, họ bỏ qua phân khúc thấp.

[IMG]

Tivi RCA nổi tiếng những năm 1950

Lúc đó, Sony không thể làm TV bằng transistor trong hoàn cảnh công nghệ này chưa đủ mạnh. Nhưng họ có thể làm radio bỏ túi. Âm thanh nghe buồn cười, nhưng đổi lại là sự tự do khi người dùng có thể mang nó đi khắp nơi. Khỏi nói, giới trẻ mua hàng triệu chiếc. Những chiếc radio đó cho phép chúng rời khỏi phòng khách, tách mình khỏi ba mẹ và nghe nhạc theo cách riêng. Chất lượng âm thanh không quan trọng bằng sự tự do. RCA thì cười và tiếp tục cho rằng: lợi nhuận thấp, sản phẩm tệ, khách hàng là tụi trẻ con bỏ tiền lẻ.

sony-transitỏ.jpg

Nhưng với thế mạnh về transistor, Sony dần cho ra mắt những sản phẩm thay đổi thị trường như radio

Và khi transistor ngày một tốt hơn, Sony tự hỏi sẽ làm được gì với công nghệ này. Họ dần tạo ra những sản phẩm mới, 1963 là chiếc TV nhỏ như đặt lên bụng khi nằm hướng tới khách hàng là người trẻ sống trong căn hộ nhỏ. Đến cuối những năm 1960, khi transistor đủ mạnh, Sony đã trở thành bậc thầy để rồi những chiếc Trinitron, TV màu ra mắt khiến RCA phải chật vật đuổi theo.

Hay TV Trinitron rồi TV màu

Không chỉ dừng ở đó, Sony còn tạo nên thành công nhờ những mối hợp tác mang tính nền tảng. Công ty đã cùng Philips phát triển chuẩn đĩa CD cử kỹ sư sang Eindhoven làm việc trực tiếp trong phòng thí nghiệm của đối tác, lần đầu tiên một công ty Nhật nghiên cứu song hành cùng một đối tác châu Âu, thể hiện tầm nhìn toàn cầu sớm hơn thời đại.

Sau đó áp dụng bài học đó vào dự án PowerBook cùng Apple, qua đó học hỏi được tư duy thiết kế công nghiệp cực kỳ tinh tế của Apple. Chỉ với nửa trang tài liệu, Sony biến một chiếc desktop 4.500 đô thành laptop 2.2 kg trong 13 tháng. Hai trải nghiệm này cho thấy Sony không chỉ đổi mới bên trong, mà còn biết cách biến hợp tác bên ngoài thành một phần của hệ sinh thái sáng tạo của mình.

Điều gì khiến Sony liên tục tái định nghĩa thị trường

Tuy nhiên, điều tạo ra sự khác biệt thật sự không phải là công nghệ. Đó là văn hóa: đổi mới không bắt đầu từ chiến lược, mà từ con người. Công nghệ chỉ là chất xúc tác.

Sony, hay nói cách khác là Morita, tin vào “know-who” hơn “know-how”, tức là coi trọng việc kết nối con người hơn là khoe khoang chuyên môn. Kỹ sư không được phép ở mãi trong R&D. Họ phải luân chuyển qua nhà máy, rồi ra cửa hàng bán lẻ, rồi quay lại phát triển sản phẩm. Người thiết kế phải trực tiếp bán thứ mình tạo ra. Mỗi tuần còn có những buổi gặp mặt uống bia để mọi người thoải mái trao đổi, bất kể phòng ban, cấp bậc. Ngay cả khi hợp tác với Philips làm CD, Sony đưa sản phẩm ra thị trường nhanh hơn, không phải vì công nghệ tốt hơn, mà vì kiến thức di chuyển trong tổ chức nhanh hơn.

5900272-Akio-Morita-Quote-I-have-always-made-it-a-point-to-know-our.jpeg

5900272-Akio-Morita-Quote-I-have-always-made-it-a-point-to-know-our.jpeg

Akio và cách nhìn về việc kết nối con người để tạo nền tảng cho sự thay đổi

Ngoài ra, Morita không xây dựng Sony dựa trên quy trình hay biểu đồ. Ông xây dựng nó trên sự tò mò, sự cởi mở, và ý chí không chịu đứng yên. Khi kỹ sư, công nhân, bán hàng và lãnh đạo đều hiểu lẫn nhau, tri thức không bị mắc kẹt trong bất kỳ “ngăn kéo” nào nữa, nó được luân chuyển, va đập và tiến hóa. Chính mạng lưới con người ấy biến Sony thành một “cỗ máy tình cờ”, nơi những ý tưởng lớn sinh ra từ va chạm nhỏ, và mọi mối quan hệ đều có thể trở thành khởi đầu của một phát kiến mới.

Đó cũng là lý do Sony luôn đi trước một nhịp trong những làn sóng công nghệ đầu tiên. Và cũng là lý do vì sao những tập đoàn như Apple sau này đã học theo: lấy cảm hứng từ “người thầy vô hình” mang tên Sony.

Suy tàn

Nhưng rồi thời đại thay đổi. Morita rời đi, Sony bắt dầu suy yếu: TV lỗ triền miên. Điện thoại thất bại. PC VAIO biến mất. Khi mọi thiết bị trở thành “máy tính,” Sony, vốn xuất sắc về phần cứng, lại hụt hơi vì thiếu tư duy phần mềm. Họ nhầm lẫn khi coi “software” là nội dung như âm nhạc, phim ảnh thay vì là nền tảng tính toán, hệ điều hành, và đám mây, vốn là những thứ đã định hình kỷ nguyên mới. Trong khi Apple, Microsoft hay Nvidia đã phát triển triết lý riêng trên nền tảng mà Sony từng khơi nguồn: cởi mở, xoay vòng con người, và đo lường “ai bạn biết” thay vì “bạn biết gì.”

Thời hoàng kim của Sony có thể đã qua, nhưng nếu nói về cách nghĩ khác biệt và dám thay đổi thị trường, hiếm ai vượt được Akio Morita – và sau này là Steve Jobs

Tuy vậy, cốt lõi vẫn còn nguyên giá trị: kết nối là một loại năng lực. Nếu không rèn luyện, nó sẽ mất đi.
Ngày nay, khi AI đang viết lại mọi luật chơi, câu chuyện Sony giống như một tấm gương. Nó nhắc rằng đổi mới không phải là sở hữu công nghệ tốt nhất, mà là sở hữu những con người biết đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, và không ngại bước vào vùng chưa ai dám đến.

Kết luận

Sony của Akio Morita từng là hình mẫu để Steve Jobs noi theo. Nhưng hơn cả di sản sản phẩm, điều còn lại là một triết lý: thế giới thuộc về những người có những câu hỏi hay, và biết kết nối mình với những người khác đủ sâu để cùng đi tìm câu trả lời.

Morita từng giữ một danh bạ với hơn 10.000 cái tên. Đó không chỉ là mạng lưới quan hệ, mà là nền tảng cho tư duy đổi mới mà Apple và Thung lũng Silicon sau này tiếp tục phát triển. Và như bài học cuối của ông đã nói: tương lai không thuộc về những ai có kế hoạch tốt nhất, mà thuộc về những ai có câu hỏi hay nhất và những người cùng họ tìm cách trả lời.

Nguồn: [1][2][3]